Kontakt dermatit, derinin üst tabakasının inflamasyonu (yangısı) ile karakterize bir cilt hastalığıdır. Derinin zararlı ya da potansiyel olarak zararlı kabul edilen bir uyarana karşı verdiği savunma yanıtı sonucu ortaya çıkar. Bu uyaran her zaman gerçek anlamda zararlı olmak zorunda değildir; bağışıklık sistemi veya cilt bariyeri, uyaranı etkisizleştirmek amacıyla reaksiyon geliştirir.
Erişkinlerde görülen egzama türleri arasında en sık rastlanan form kontakt dermatittir. Klinik olarak iki ana tipi bulunur: alerjik kontakt dermatit ve irritan kontakt dermatit. Her iki tip de zararlı maddelerin deriyle doğrudan teması sonucu ortaya çıktığı için klinik olarak birbirinden ayrılması her zaman kolay değildir. Kontakt dermatitin kontrol altına alınabilmesi için, öncelikle sorumlu maddelerle temasın kesilmesi gerekir.
Kontakt Dermatit Nedir?
Kontakt dermatit, cildin dış çevreyle temas eden maddelere karşı verdiği inflamatuar yanıttır. Bu durum kızarıklık, kaşıntı, yanma hissi, kabuklanma, sulantı ve bazen ağrılı lezyonlarla kendini gösterebilir. Hastalığın seyri, temas eden maddenin türüne, süresine ve cildin hassasiyetine göre değişkenlik gösterir.
Alerjik Kontakt Dermatit
Alerjik kontakt dermatit, daha önce alerjen bir maddeyle temas ederek duyarlanmış derinin, aynı maddeyle tekrar temas etmesi sonucu ortaya çıkan bağışıklık sistemi kaynaklı bir reaksiyondur. Kontakt dermatit tanısı alan hastaların yaklaşık %25–30’unu oluşturur.
Bu tablo daha çok alerjiye yatkın kişilerde görülür. Derinin travmatize olması veya enfekte olması durumunda alerjenin deriye geçişi kolaylaşır ve duyarlılık daha hızlı gelişir. Özellikle lokal olarak uygulanan ilaçlar, alerjik kontakt dermatit gelişimi açısından yüksek risk taşır.
Alerjik kontakt dermatitte genellikle kırmızı, kaşıntılı ve zaman zaman sulantılı ekzematöz lezyonlar görülür. Bu lezyonlar çoğunlukla belirli bir alerjenle doğrudan temas sonrası ortaya çıkar.
Hastalık her yaşta görülebilir. Çevresel faktörler nedeniyle kadınlarda erkeklere oranla biraz daha sık izlenir. Kadınlarda kozmetik ürünler ön plandayken, erkeklerde daha çok mesleki maruziyetler etken olur. Genç yaş grubunda kozmetik ve mesleki alerjenler ön plandayken, ileri yaşlarda topikal ilaçlara bağlı alerjiler daha sık görülür.
Alerjik kontakt dermatite yol açabilen başlıca alerjenler; antiseptikler, nikel, kauçuk, kumaş boyaları, bitkiler (örneğin zehirli sarmaşık), metaller, giysiler, ayakkabılar, kozmetik ürünler, plastikler, lokal ilaçlar, güneş koruyucular ve parfümlerdir.
Bir alerjene karşı gelişen duyarlılık haftalar, yıllar hatta bazı kişilerde ömür boyu devam edebilir. Alerjenle temasın sıklığı ve süresine bağlı olarak hastalıkta alevlenme ve iyileşme dönemleri görülür. Temas tamamen kesildiğinde dermatit çoğu zaman birkaç hafta içinde düzelir; temas devam ederse hastalık kronikleşir. Lezyonların yerleşim yeri ve görünümü, sorumlu alerjenin tespitinde önemli ipuçları sağlayabilir.
İrritan Kontakt Dermatit
İrritan kontakt dermatit, deriye temas eden tahriş edici maddelerin oluşturduğu, bağışıklık sistemiyle ilişkili olmayan lokal inflamatuar bir reaksiyondur. Tüm kontakt dermatit olgularının yaklaşık %70’ini oluşturur.
Bu tip dermatitte önceden bir duyarlanma süreci gerekmez. Tahriş edici maddeyle ilk temas sonrasında bile dermatit gelişebilir. İrritan maddeler, derinin en üst tabakasını bozarak yağları çözer, su tutma kapasitesini azaltır ve cilt bariyerini zayıflatır. Sonuç olarak deri kurur, elastikiyetini kaybeder ve dış etkenlere daha hassas hale gelir.
Her irritan maddenin reaksiyon oluşturduğu belirli bir konsantrasyon eşiği vardır. Bu eşik aşıldığında, temas sonrası dakikalar veya saatler içinde dermatit gelişebilir. Güçlü irritanlar ilk temasta belirgin reaksiyon oluştururken, zayıf irritanlar genellikle tekrarlayan temaslar sonrasında dermatite yol açar.
Aşırı nem, ısı, soğuk, basınç ve mekanik tahrişe maruz kalan deri irritan dermatit gelişimine daha yatkındır. Kuru ve ince cilt yapısına sahip kişilerde irritanlara karşı reaksiyonlar daha şiddetli olabilir.
İrritan Kontakt Dermatite Neden Olan Maddeler
Günlük yaşamda en sık irritan kontakt dermatite yol açan maddeler su ve sabundur. Su, özellikle hasar görmüş deride kuruluğa ve hücre hasarına neden olabilir. Sert sularda bulunan kireç ve magnezyum gibi mineraller de mekanik tahrişi artırır. Sabunlar ise derinin doğal pH dengesini bozarak yağ tabakasını uzaklaştırır.
Diğer yaygın irritan maddeler arasında deterjanlar, alkaliler, asitler, organik çözücüler (tiner, benzen, aseton), okside edici ajanlar, bazı bitkiler (turunçgil kabukları, sarımsak, baharatlar), fiziksel faktörler (sıcak, soğuk, rüzgâr, güneş ışığı), flasterler ve bazı topikal ilaçlar yer alır.
El sırtları, parmak araları, bilekler ve ön kollar irritanlarla en sık temas eden bölgeler olduğu için en çok etkilenen alanlardır. Erken dönemde parmak aralarında kuruluk ve çatlaklar görülür. Temas devam ederse ağrı, hassasiyet ve hareket kısıtlılığı gelişebilir.
Mesleki Kontakt Dermatit Riski
Bazı meslek gruplarında kontakt dermatit gelişme riski daha yüksektir. Fırıncılar, sağlık çalışanları, temizlik personeli, aşçılar, inşaat işçileri, diş teknisyenleri, balıkçılar, bahçıvanlar, kuaförler, metal ve motor-mekanik işçileri ile matbaa çalışanları yüksek riskli gruplar arasında yer alır.
Tedavi ve Korunma
Gerek alerjik gerekse irritan kontakt dermatitte en önemli adım, hastalığa neden olan maddelerin tespit edilmesi ve bu maddelerle temastan kaçınılmasıdır. Hastalar doğru ürün kullanımı konusunda bilgilendirilmeli, işverenler ise koruyucu eldivenler, kremler ve uygun temizlik uygulamaları konusunda önlem almalıdır. Şiddetli ve kronik olgularda meslek değişikliği dahi gündeme gelebilir.
Sonuç
Kontakt dermatit, doğru tanı ve uygun önlemlerle kontrol altına alınabilen bir cilt hastalığıdır. İzmir’de alerjik ve irritan kontakt dermatit tanı ve tedavisi için dermatoloji uzmanı tarafından yapılacak değerlendirme, hastalığın seyrini olumlu yönde etkiler ve yaşam kalitesini artırır.
Ana sayfaya dönmek için tıklayabilirsiniz.